Topkapı Sarayı’nda Kutsal Emanetler: Tarihi, İçinde Neler Var, Nasıl Gezilir?

Padişahın odasından mukaddes bir daireye

Kutsal Emanetler ayrı bir binada değil, Üçüncü Avlu’nun kuzeybatı köşesindeki Has Oda’da korunuyor. Bina, sarayın Fatih Sultan Mehmed döneminde, on beşinci yüzyılın sonlarında yapılan en eski çekirdeğine ait. İlk zamanlarında padişahın özel ikametgâhı, taht odası ve yatak odasıydı; hizmetini de Enderun’un seçkin has odalıları görürdü.

Emanetlerin gelişiyle binanın anlamı değişti. On dokuzuncu yüzyılın başında, II. Mahmud döneminde bina bütünüyle mukaddes emanetlere ayrıldı ve Hırka-i Saadet Dairesi adıyla anılmaya başladı. Pek çok ziyaretçi için bugün de sarayın en huşu dolu yeri burası.

Hemen yanındaki Hazine’yle karıştırmamak gerekiyor. Hazine hanedanın servetini, gücünü ve törenlerini anlatır; Kutsal Emanetler ise bir zenginlik gösterisi olarak sunulmuyor. Burası dinî ve tarihî anlamı olan bir yer ve ziyaretçiden de ona göre davranması bekleniyor.

Emanetler İstanbul’a nasıl geldi?

Emanetlerin büyük kısmı, Yavuz Sultan Selim’in 1517’deki Mısır seferinin ardından İstanbul’a getirildi. Bunların en kıymetlisi Hırka-i Saadet: Hz. Peygamber’in, huzurunda okuduğu kaside üzerine şair Kâ‘b bin Züheyr’e hediye ettiği rivayet edilen siyah yün hırka.

Hırka, Mekke Şerifi’nin sultana bağlılığının nişanesi olarak Kahire’ye gönderdiği Mekke anahtarları ve diğer kutsal emanetlerle birlikte İstanbul’a ulaştı. Koleksiyona sonraki yüzyıllarda başka parçalar da eklendi. Osmanlı padişahları Hırka-i Saadet’i hilafetin alameti sayar, büyük bir özenle korurdu.

Bir karışıklığı da baştan giderelim: Topkapı’daki Hırka-i Saadet ile Fatih’teki Hırka-i Şerif aynı hırka değil. Hırka-i Şerif, Sultan Abdülmecid’in 1851’de yaptırdığı Hırka-i Şerif Camii’nde korunuyor ve Ramazan ayında halkın ziyaretine açılıyor. Osmanlı devlet erkânı da Topkapı’daki ziyaretin ardından bu camiye geçip Hırka-i Şerif’i ziyaret ederdi.

Ramazan’ın on beşinde Hırka-i Saadet ziyareti

Hırka-i Saadet yüzyıllar boyunca yılda yalnızca bir kez açıldı. Ramazan’ın on beşinci günü padişah ve devletin önde gelenleri Hırka’yı ziyaret ederdi. Hazırlık üç gün önceden başlardı: Emanetler yerinden alınır, odalar süpürülür, gül suyuyla yıkanır, öd ve amber yakılırdı.

Ziyaret günü, kat kat ipek bohçalara sarılı Hırka’nın durduğu sandukayı padişah bizzat açar; imamlar ve müezzinler Kur’an okurdu. Törenin sonunda Hırka yine padişah tarafından yerine konur, bir sonraki Ramazan’a kadar açılmazdı.

Törenin kendine has ayrıntıları da vardı. On beşinci gün cumaya denk gelirse ziyaret cumartesiye bırakılırdı. II. Mahmud döneminden itibaren, üzerine Hırka-i Saadet’i öven mısralar yazılmış tülbentler Hırka’ya sürülür ve ziyaretçilere dağıtılırdı. Akşama kadar süren tören boyunca yeniçerilere ve öteki ocaklara baklava gönderilir, görevlilere rütbelerine göre hil‘at giydirilirdi.

Dairede neler sergileniyor?

III. Ahmed’in hattını taşıyan kapıdan, kubbeli ve mermer şadırvanlı Şadırvanlı Sofa’ya giriyorsunuz. Burada Kâbe’ye ait parçalar duruyor: Tövbe Kapısı, altın oluk, anahtarlar ve kilitler, Hacerü’l-Esved’in muhafazası. Yanlarında sahabeye ait olduğu bilinen kılıçlar sergileniyor.

İznik çinileri ve ayet kuşaklarıyla kaplı iç odalarda Hz. Peygamber’e ait emanetler var: Mühr-i Saadet, Name-i Saadet olarak bilinen mektuplar, Kadem-i Şerif, Sakal-ı Şerif ve Uhud Savaşı’nda kırıldığı rivayet edilen dişe ait Dendan-ı Saadet, ayrıca kılıçları ve yayı. Dört halifenin, Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali’nin kılıçları da burada.

Hırka-i Saadet ise gümüş kafesli bir sayvanın altında, altın işlemeli gümüş bir sandukada duruyor ve genellikle açıkta sergilenmiyor. Koleksiyonda daha önceki peygamberlere atfedilen eşyalar da bulunuyor; Hz. Musa’ya atfedilen asa bunlardan biri.

Kur’an tilaveti

Ziyaretçilerin çoğunun ilk fark ettiği şey bir eser değil, bir ses oluyor. Osmanlı döneminde Has Oda görevlileri nöbet tutar, Kur’an’ı nöbetleşe okurdu; bu gelenek Yavuz Sultan Selim’le anılıyor. Bugün de emanetlerin yanında gece gündüz canlı olarak Kur’an okunuyor.

Birkaç dakika durup dinlemeye değer. Sarayı gezen Müslümanlar için burası bir müze durağından çok bir ziyaret yeri; odaların sükûneti de herkesin sesini alçak tutmasına bağlı. Kalabalık saatlerde bile tilavetin sesi dairenin her köşesinde duyuluyor; vitrinlerin önünde beklerken telefonunuzun sesini kapatmayı ve sohbeti dışarıya bırakmayı unutmayın. Bu küçük özen, hem sizin hem de yanınızdaki ziyaretçinin deneyimini değiştiriyor.

Kıyafet ve ziyaret adabı

Millî Saraylar’ın ziyaret kurallarına göre bu bölüme kadın erkek herkes, kutsal mekânın gerektirdiği şekilde örtünerek girmek zorunda; kurala uymayan ziyaretçi daireye alınmıyor. Kısacası camiye giderken nasıl giyiniyorsanız öyle gelin. Yaz kıyafetiyle geziyorsanız çantanızda örtünebileceğiniz bir şey bulundurun.

İçeride alçak sesle konuşun ya da hiç konuşmayın. Vitrinlerin önünde fazla oyalanmadan ilerleyin ki arkadakiler de görebilsin. Fotoğraf dahil her konuda levhalara ve görevlilerin uyarılarına uyun.

Kutsal Emanetler ana saray güzergâhının parçası; ayrı bilet gerekmiyor. Yalnız bazı iç bölümler saray alanından önce ziyaretçi almayı bırakabiliyor, bu yüzden bu daireyi günün sonuna bırakmayın.